خون و سلولهای خونی  

خون هم همانند اعضای دیگر بدن از مجموعه سلولهایی تشکیل شده است. هر کدام از این سلولها وظیفه ای را به عهده دارند. خونسازی در هفته های اول بارداری در بدن جنین و توسط عضوی به اسم کیسه زرده آغاز می شود. با تکامل بیشتر اعضا و تحلیل رفتن کیسه زرده خونسازی ابتدا به کبد جنین و سپس به استخوانها محول می شود. تقریبا تمام استخوانهای جنین در روند خونسازی مشارکت می کنند. بعد از تولد کبد و استخوانهای دراز خونسازی را متوقف می کنند و فقط استخوانهای پهن و ستون فقرات آن را انجام می دهند. در شرایط کم خونی شدید بدن این توانایی را دارد که دوباره استخوانهای دوره جنینی و کبد را برای خونسازی به کار بگیرد که البته می تواند منجر به تغییر شکل استخوانی شود. موردی که معمولا در بیماری تالاسمی دیده می شود. 

خون از دو بخش ساخته شده است. 1- پلاسما که پخش مایع است 2- بخش سلولی که خودش چند بخش می شود. 

اگر خون را در لیوانی بریزید و زمان بدهید خواهید دید که به دو بخش ذکر شده تقسیم خواهد شد. بخش سلولی شامل گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید و پلاکتهاست. وظیفه اصلی گلبولهای قرمز اکسیژن رسانی، گلبولهای سفید مقابله با بیماری های عفونی و پلاکتها در انعقاد خون است. سلولهای پیر این گروه در انتهای عمر خود به کبد و طحال می روند و در آنجا نابود می شوند. کبد و طحال مواد حاصل از تجزیه آنها را مجددا در اختیار بدن قرار می دهد تا صرف ساخت مجدد خون شود.  

گلبولهای قرمز: طول عمر این سلولها 120 روز است.  حدود %46-42 خجم خون مربوط به گلبولهای قرمز است. این سلولها مثل همه سلولهای بدن یک مرکز فرماندهی دارند که به آن هسته می گویند. رمز ژنتیکی در هسته نگهداری می شود و از آنجا دستورات برای سلول جهت فعالیتهای ساخت و ساز و چیزهای دیگر صادر می شود. فرق گلبولهای قرمز با بقیه سلولها این است که بعد از بالغ شدن و ورود به جریان خون این گلبولها هسته خود را از دست می دهند. همین یکی از دلایل عمر محدود گلبولهای قرمز است. درون گلبولهای قرمز ماده ای به نام هموگلوبین وجود دارد که ساختمانی پروتئینی دارد و در ساختمان آن آهن به کار رفته است. وظیفه اصلی هموگلوبین حمل اکسیژن به سلولها و گرفتن دی اکسید کربن از آنهاست.تقریبا %99 اکسیژن خون توسط هموگلوبین حمل می شود. 

نکته پزشکی: ما انواع متعددی از کم خونی داریم. اگر مغز استخوان صدمه ببیند ( شیمی درمانی و اشعه درمانی، بعضی بیماریهای عفونی، سرطان استخوان، سرطانهای دیگری که به استخوان حمله می کنند و بعضی آنتی بیوتیکها) کم خونی شدیدی خواهیم داشت چون اصولا مغز استخوان قادر به ساخت سلولهای خونی نخواهد بود. به این کم خونی هایپوپلاستیک یا آپلاستیک می گویند. 

کمبود اسید فولیک و ویتامین ب 12 نوع دیگری کم خونی می دهد که به آن کم خونی سلول بزرگ می گویند. در این حالت سلول خونی قادر به ساخت پروتئین به صورت موثر نیست و تصور می کند با بزرگ کردن جثه خود می تواند این نقیصه را برطرف کند. علایم این کم خونی بسیار شبیه فقر آهن است.  در کمبود آهن در ساخت هموگلوبین اختلال ایجاد می کند و در نتیجه گلبول قرمز کار خود را درست انجام نمی دهد. برخلاف نوع قبلی اندازه گلبولهای قرمز در این حالت کوچک می شود. بیماری تالاسمی که بسیار هم از آن شنیده اید نتیجه اشکال در ساخت بخش پروتئینی هموگلوبین است(هموگلوبین یک بخش آهن دار و یک بخش پروتئینی دارد). این پروتئین چهار بخش دارد. اشکال در یک یا دو بخش قابل تحمل است و منجر به بیماری تالاسمی جزئی یا ماینور می شود ولی اگر اشکال بیشتر باشد این بیماری تبدیل به نوع ماژور خواهد شد. مشکل اصلی این بیماران کم خونی شدید و نیاز به دریافت خون از خارج بدن است. این تزریقات مکرر باعث می شود که آهن خون شخص اهدا کننده به آهن خود فرد تالاسمیک اضافه شده و شخص مشکل رسوب آهن و صدمه بافتی پیدا کند. استخوانهای این افراد برای تولید بیشتر خون تلاش می کند که منجر به بزرگ شدن و تغییر شکل آنها می شود.  

نوع دیگر کم خونی ناشی از داشتن بیماری مزمن به خصوص بیماری التهابی است. در این حالت بدن هیچ مشکلی در ساخت خون ندارد اما فشار ناشی از بیماری مزمن تولید آن را کند می کند و کم خونی ظاهر می شود.  

کم خونی می تواند ناشی از تخریب بیموقع و بیش از اندازه سلولهای خونی هم باشد. بعضی از بیماریهای خود ایمنی باعث می شوند که بدن به سلولهای خودش حمله کند و آنها را از بین ببرد. بزرگ شدن طحال و کبد هم منجر به افزایش بیش از حد تخریب سلولهای خونی می شود. گاهی برای توقف این تخریب ناچار می شوند طحال را با جراحی بردارند.  

علایم کم خونی: کم خونی عملا یعنی عدم توانایی خون برای اکسیژن رسانی به بافتها. کم خونی ناشی از خونریزی به صورت حاد منجر به تنگی نفس، افزایش ضربان قلب، کاهش فشار خون و در صورت عدم درمان منجر به مرگ می شود. اگر بدن فرصت بیشتری داشته باشد کم خونی مزمن خواهیم داشت. علایم این کم خونی بسیار شایع و ناشی از اکسیژن رسانی کم به همه اعضای بدن است. نداشتن انرژی، خواب بد، عدم تمرکز، طپش قلب، زود خسته شدن و رنگ پریده همه از علایم آن هستند. گاهی حتی این علایم با افسردگی اشتباه می شود. در خانمها بخصوص کم خونی فقر آهن شایع است و دلیل آن هم خونریزیهای ماهانه می باشد. متاسفانه کم خونی خودش این سیکل را طولانی می کند و شرایط را بدتر می کند. در آزمایش خون، پزشک با نگاه به غلظت آهن و همینطور اندازه گلبولهای قرمز و شکل  آنها قادر است آن را تشخیص دهد. میزان ذخیره آهن توسط ماده ای دیگر به اسم فریتین چک می شود. فرد کم خون باید برای حدود دو ماه 150 میلیگرم آهن المنتال دریافت کند و سپس درمان را با مقادیر کمتر ادامه دهد. توجه داشته باشید که در اکثر قرصهای آهن تنها بخش المنتال جذب می شود. بنابراین موقع خرید حتما میزان آهن المنتال روی جعبه را بخوانید. ممکن است از 100 واحد آهن فقط 30 واحد آن المنتال باشد. در غذاها هم آهن سبزیجات مثل اسفناج به سختی توسط بدن جذب می شود در حالیکه آهن موجود در گوشت قرمز بسادگی جذب بدن می شود. ویتامین ث هم جذب آهن را اضافه می کند. آهن المنتال که ذکرش رفت متاسفانه در بسیاری افراد باعث احساس ناخوشی معده می شود که البته موضوع نگران کننده ای نیست ولی باعث می شود بیمار قرصهای آهن را مرتب نخورد. پیشنهاد من این است که در حد تحمل خود آهن را استفاده کنید ولی آن را قطع نکنید. تحمل کم خونی و فشار ناشی از آن به اعضای بدن بسیار بیشتر از ناراحتی معده ناشی از مصرف آهن شما را آزار خواهد داد.

 

در ادامه  می پردازم به  دنباله بحث کم خونی. در آقایان بحث کم خونی بسیار کم مطرح می شود. در صورت حضور کم خونی در آقایان معمولا دلایل گوارشی مطرح می شود و بسیار جدی تر از خانمها دلایل آن پیگیری می شود. در خانمها سه نوع کم خونی بسیار شایع است. کم خونی فقر آهن، کم خونی ناشی از کمبود اسید فولیک و کم خونی ناشی از کمبود ویتامین ب12.

کم خونی فقر آهن: در خانمها بدلیل خونریزی ماهانه بدن ناچار است هر ماه بخشی از خون را جایگزین کند. این مساله به سیستم خونی و بخش ذخیره آهن آن فشار مضاعفی وارد می کند. در بیشتر موارد آهن خوراکی موجود در غذا کفاف نیاز بدن را نمی دهد و فرد بعد از مصرف ذخایر آهن در مغز استخوان آرام آرام دچار کم خونی می شود. در بین غذاها بیشترین میزان آهن متعلق به گوشت قرمز است. در خون رنگ قرمز به دلیل ترکیبی به اسم هموگلوبین است که هفته پیش در مورد آن گفتم. در عضلات ماده مشابه دیگری هست که میوگلوبین نام دارد. در هموگلوبین و میوگلوبین آهن وجود دارد. بنابراین آهن موجود در گوشت بهترین منبع خوراکی آهن است. سبزیجات هم کما بیش آهن دارند اما آهن سبزیجات حتی در مقدارهای مساوی با گوشت کمتر جذب بدن میشود. افراد خام خوار به این ترتیب بیشتر در معرض این کم خونی هستند.برای درمان کم خونی فقر آهن باید علاوه بر دریافت بیشترآهن خوراکی، درمان با داروهای حاوی آهن را هم انجام داد. مولتی ویتامینها به هیچ ترتیبی آهن کافی جهت درمان کم خونی ندارند. بهترین قرص جهت درمان این کم خونی قرصهای فروس سولفات است. فرم تزریقی هم برای درمان کم خونی فقر آهن هست ولی به جهت اینکه باعث تغییر رنگ برنزی پوست در محل تزریق می شود الان بسیار به ندرت استفاده می شود. بعد از درمان ابتدا ذخایر آهن تکمیل شده وخونی بهتر می شود.درمان حدود دو ماه به طول می انجامد. بعد از آن دریافت آهن با مقدار کمتر ادامه می یابد. 

کم خونی اسید فولیک: معمولا همراه با کمبود ویتامینهای گروه ب می باشد. این ویتامین نقش مهمی در تقسیم سلولی دارد. سلولها برای تکثیر از وسط به دو نیم شده و سپس هر سلول مجددا تقسیم به دو می گردد. این فرایند نیاز به انرژی و منابع دارد و باید سالم انجام گیرد. بسیاری از سلولهای بدن ما در حال تقسیم دائم هستند. سلولهای پوست،خون، سیستم گوارشی و همینطور جنین در حال رشد انسان تقسیم سلولی سریعی دارند. اسید فولیک از نیازهای حتمی سالم و درست انجام شدن تقسیم سلولی است. به همین دلیل است که کمی قبل از بارداری و پس از آن مادر با مکملهای اسیدفولیک تحت درمان قرار می گیرد تا سلامت و تمامیت رشد جنینی تضمین گردد. اسید فولیک به مقادیر فراوان در میوه و سبزیجات وجود دارد و پس از جذب در کبد ذخیره می گردد. میزان این ذخیره برای سه ماه کافیست. بنابراین در صورت نداشتن منبع خوراکی برای اسید فولیک یا مصرف سریع آن( مثلا در بارداری) شخص می تواند مستعد به کمبود گردد. درمان طبیعتا افزایش مصرف مواد غذایی تازه و قرصهای اسید فولیک است.  

ویتامین ب 12: همانند اسید فولیک در سبزی و میوه جات تازه یافت می شود. پس از جذب در کبد ذخیره می شود. تفاوت آن با اسید فولیک این است که میزان ذخیره بسیار بالاتر است و بسیار بعید است که شخص طی مدت کوتاه دچار علایم کمبود شود. نقش این ویتامین در تولید پروتئینهای داخل سلولی است. مثال ساده آن خانه ای است که بعد از خرید خالی است و حالا باید از اسباب و اثاثیه پر شود. سلولهای جدید هم حالا نیاز به ارگانهای داخل سلولی دارند تا بتوانند کارشان را درست انجام دهند. ویتامینهای گروه ب کمک می کنند که سلول این ابزار را تولید و از آنها استفاده کند. کمبود این ویتامین در کار سلول اختلال ایجاد می کند. طیفی از علایم در شخص دچار کمبود ظهور می کند که از علایم عصبی، پوستی تا کم خونی متغیر است. این نکته را هم اضافه کنم که جذب این ماده نیاز به ماده ای ترشح شده از معده دارد که به آن فاکتور داخلی می گویند. بنابراین در کمبود ب 12 و درمان طولانی و ناموفق حتما سلامت معده چک می شود. درمان خوراکی و تزریقی ب12 به سادگی قابل انجام است و کمبود این ماده را جبران می کند. 

کم خونی سلول داسی: نوعی از کم خونی است که در آفریقا شایعتر است و در حقیقت مکانیسمی دفاعی برای مقابله با بیماری کشنده مالاریاست. این افراد نوع خاصی از هموگلوبین یا ماده حمل کننده اکسیژن در گلبولهای قرمز خود دارند که به کم اکسیژنی بسیار حساس است. در صورت کم اکسیژنی، عفونت، استرس یا بیماری دیگر مولکول هموگلوبین آنها حالت کریستالی پیدا کرده و گلبول قرمز را پاره می کند. فرد ناگهان میلیونها میلیون گلبول خون خود را از دست می دهد و ماده کریستالی که به جریان خون ریخته می شود می تواند به کلیه ها صدمه بزند. درمان جلوگیری از صدمه به کلیه ها با دادن مایعات فراوان و جبران کم خونی است. مالاریا بخشی از زندگی خود را داخل گلبولهای قرمز می گذراند و در آنجا بالغ می شود. حضور انگل مالاریا باعث کم اکسیژنی و درست شدن کریستالها می شود و در نتیجه گلبول قرمز قبل از آنکه انگل فرصت کند در آن بالغ شود از بین می رود.   

کم خونی نارسایی کلیه: کلیه هورمونی ترشح می کند که اریتروپوئتین نام دارد. وظیفه این هورمون تحریک مغز استخوان و ساخت گلبول قرمز است. در افرادی که دچار نارسایی کلیه می شوند این هورمون کمتر ترشح می شود و فرد دچار کم خونی می گردد. درمان استفاده از جایگزین این هورمون در بدن است. 

فاویسم: این بیماری بخصوص در ناحیه شمالی کشور ما ایران شایع است. گلبولهای قرمز این افراد فاقد نوعی ماده آنتی اکسیدان است. در اثر خوردن یا در معرض بعضی مواد قرار گرفتن گلبولهای قرمز این افراد متلاشی می شود و علایم خونریزی و کم خونی ظاهر می گردد. باید توضیح دهم که از دست دادن خون گاهی بصورت خونریزی به بیرون رگ است که در صدمات یا بریدگیها یا جراحات می بینیم، ولی نوع دیگری هم هست که در آن بدون اینکه خون از رگ بیرون بیاید در درون آن متلاشی شده و گلبولها از بین می روند. فاویسم از نوع دوم است. خوردن باقلا و یا در معرض نفتالین قرار گرفتن از موارد شایع و معروف آن است که اکنون هم در ایران بخصوص در بخش اطفال بسیار دیده می شود.